do 19 aug 2021 - zo 22 aug 2021
Locatie: Het Rozendaal 21, De Museumfabriek, Enschede

Spaghettirellen

Theatergroep De Jonge Honden
do 19 aug 2021
-
zo 22 aug 2021

Openluchtvoorstelling over de verhitte Twentse zomer van 1961

Tijdens de hete zomer van 1961 ontstaat gedoe in de vriendengroep van Yvonne, Willem, Herman en Anna. Het lijkt iets met de komst van de Italianen te maken te hebben. Want Yvonne droomt ervan om op een dag haar saaie Twentse leventje achter zich te laten, en brengt veel zomeravonden door met Stefano die in de textielfabriek werkt. Maar Willem pikt dat niet, want Yvonne was toch zijn vriendinnetje? En waarom brengt Anna’s verkering Herman ineens zoveel tijd door met de Italiaanse Dante? In heel Twente ontstaan spanningen tussen Tukkers en Italianen. Als dit in de nazomer tot grote gevechten leidt, die landelijk nieuws worden, bereikt de spanning in de vriendengroep een hoogtepunt. Als de rookwolken en brommerdampen enigszins zijn weggetrokken, lijkt als een paal boven water te staan: na de zomer 1961 zal in de vriendengroep niks meer hetzelfde zijn. 

 

Eind jaren vijftig haalt de Nederlandse regering Italiaanse, jonge mannen naar Twente om als gastarbeider in de textielindustrie te werken. De Italianen gaan voor hun werk naar de fabriek, en wonen in kosthuizen en pensions. Maar in hun vrije tijd willen de Italianen ook iets te doen hebben: in discotheken, snackbars en op de kermis raken ze in contact met de Twentse jeugd. Over die ontmoeting gaat Spaghettirellen, een avontuurlijke openluchtvoorstelling van Theatergroep De Jonge Honden vol verliefde nozems en jongeren met dromen. Een smeuïge ‘Spaghettiwestern’ over clashende culturen, vooroordelen en het bevechten van je vrijheid. 

 

Een voorstelling over een bizarre geschiedenis die lang niet iedereen meer kent, maar te interessant is om niet vertellen. 

Een kaartje voor Spaghettirellen is inclusief een bord spaghetti! 

Bekijk hier de reportage van RTV Oost.

Spaghettirellen is te zien in Almelo, Borne, Enschede, Oldenzaal en Zwolle. Bekijk de volledige speellijst op www.tgdejongehonden.nl. Spaghettirellen is onderdeel van Textiel Festival Twente. 

 

Spaghettirellen wordt mede mogelijk gemaakt door Gemeente Zwolle, Prins Bernhard Cultuurfonds Overijssel, Gemeente Almelo, Gemeente Enschede, Gemeente Oldenzaal, Kickstart Cultuurfonds, Lerak Foundation, Wilminktheater en Muziekcentrum Enschede, Stichting de Houtmaat, Stichting Stimuleringsfonds Bornse Evenementen, Het Boeskoolfonds, Hervormd Weeshuis Zwolle, Lira Fonds en Textiel Festival Twente. Met dank ook aan de sponsoren: Stadslab Almelo, John Velthuis, Schagen Groep en Stichting Cortegaerdt.

* Bij de voorstellingen van Spaghettirellen placeren we op anderhalve meter en is testen voor toegang niet nodig. 

Credits

Spaghettirellen is een productie van Theatergroep De Jonge Honden in samenwerking met Textiel Festival Twente. 
Regie: Jolmer Versteeg
Script: Wessel de Vries
Dramaturgie: Maarten Bos
Kostuums: Hanne Pierrot
Spel: Joshua Albano, Jelle Mensink, Amelie Ackx, Annet de Ruiter, Yari van der Linden en Billy de Walle
Muziek: Sebastiaan Flier en Arjen Dijkstra

·       De voorstelling vindt plaats in de openlucht. 

·       Een kaartje voor de voorstelling is inclusief een bord vegetarische spaghetti. 

·       De voorstelling duurt in totaal (inclusief eten) ca. 2 uur.

·       Vanaf 30 minuten voor aanvang is het terrein geopend. 

·       Kom op tijd! Na aanvang kunnen we u helaas geen toegang meer verschaffen tot de voorstelling. 

·       De voorstelling is geschikt voor kinderen vanaf 12 jaar. 

·       Spaghettirellen is toegankelijk voor mindervaliden.

·       Er is geen ringleiding aanwezig voor doven en slechthorenden. Tekst en muziek worden versterkt. 

·       Voorafgaand aan uw bezoek ontvangt u een mail met praktische informatie. 

Italiaans-Twentse clash in ‘Spaghettirellen’ 

Door Marco Krijnsen 
 
In september 1961 gingen Oldenzaalse jongens en Italiaanse gastarbeiders met elkaar op de vuist. Deze zogenoemde Spaghettirellen zijn nu bewerkt tot een theatervoorstelling, die vanaf 5 augustus door Twente trekt. “Het wordt een mix van Romeo & Julia en een spaghettiwestern.”  
 
Toen regisseur en artistiek leider Jolmer Versteeg van Theatergroep de Jonge Honden voor het eerst hoorde over de Spaghettirellen, kon hij zijn oren niet geloven. Maar hij wist ook meteen dat hij met het verhaal goud in handen had. “Ik kende die geschiedenis helemaal niet. Het klinkt in eerste instantie als een slechte western. Tegelijkertijd besef je dat het ook een prachtig klassiek gegeven is: een verboden liefde waardoor het helemaal uit de hand loopt. Het was duidelijk dat we daarmee iets moesten doen.” 
 
Giftige cocktail 
Wat was er in die hete nazomer van 1961 precies gebeurd? Versteeg ploos het na. Hij dook de geschiedenis is, sprak met betrokkenen en ontdekte steeds meer over deze botsing van culturen. De jonge Italiaanse gastarbeiders, die net waren ingevlogen om in de Twentse textielindustrie te werken, bleken de harten van de Oldenzaalse meisjes te stelen. Dat viel volledig verkeerd bij de plaatselijke bevolking, vooral bij het mannelijke deel. De lont in het kruitvat was de weigering van Italianen door de zaaleigenaren in Oldenzaal. Het toegangsverbod ontaardde in een veldslag, die zelfs het journaal haalde. 
Versteeg trok een belangrijke conclusie uit dit historische gegeven: “De overheid heeft destijds zelf onbedoeld een giftige cocktail ontwikkeld die tot deze escalatie heeft geleid. Italiaanse gastarbeiders moesten aan drie voorwaarden voldoen: hun verblijf was tijdelijk, ze moesten jonger dan 30 jaar zijn en ze moesten ongehuwd zijn. Je laat onder die omstandigheden jonge mannen van buiten los in een vrij kleine gesloten gemeenschap. Nou, dan gebeurt er wel iets… Dat thema komt terug in de voorstelling.” 
 
Klapdeurtjes van de saloon 
Bij de theaterbewerking doemde in het hoofd van de regisseur al snel het beeld van een spaghettiwestern op. “Iedereen kent wel de beelden uit die B-films. De klapdeurtjes van de saloon gaan open, er komt een vreemdelinge binnen en aan de bar kijken alle mensen nieuwsgierig op. Eerst vinden ze zo’n exoot interessant. Maar als die zich eenmaal mengt in de gemeenschap, gaat het mis.” 
De voorstelling wordt op vier locaties in Twente gespeeld. Het publiek krijgt aan lange tafels in een U-vorm rond het verhoogde podium eten (spaghetti uiteraard) geserveerd. Op de kopse kant staan zeecontainers. Ze fungeren niet alleen als extra podium maar hebben ook een symbolische functie. “Ze staan voor de tijdelijkheid van het verblijf van de Italianen. In een van de containers zit de snackbar. Daar kwamen de gastarbeiders vaak een haantje halen, want ze vonden de Hollandse stamppot niet te vreten. Een andere container is de Oldenzaalse danszaal De Bond, de plek waar de rellen ontstonden.” 
 
Humor en schrijnende scènes 
“Het stuk gaat over jonge mensen met verschillende achtergronden, idealen en dromen”, zegt hoofdrolspeler Joshua Albano, die zelf een Italiaanse vader heeft en de rol van gastarbeider Stefano speelt. “Het is een verhaal met humor, schrijnende scènes en spektakel. Muziek is belangrijk. Je hoort rock & roll, maar bijvoorbeeld ook een Italiaanse serenade: ik draag dan een gedicht voor, terwijl de band speelt en zingt.” 

‘Spaghettirellen’ is geen aanklacht tegen de intolerantie van de Nederlander, benadrukt Albano. “Dat het lastig is om te Integreren en je ergens thuis te voelen, is universeel en van alle tijden. Het geldt ook voor een Tukker die naar Amsterdam verhuist. De voorstelling zal dus voor iedereen herkenbaar zijn.  Hoe het afloopt laat ik in het midden, maar de bezoekers zullen met een prettig gevoel naar huis gaan.” 
 
‘Spaghettirellen’ wordt gespeeld door Theatergroep de Jonge Honden en is vanaf 5 augustus te zien in Almelo, Borne, Enschede, Zwolle en Oldenzaal. Een bord spaghetti is bij deze locatievoorstelling inbegrepen (www.tgdejongehonden.nl). 
 
 
 
 
 

Rellen van schaamte en onwetendheid 

 Door Marco Krijnsen 
 
In de nazomer van 1961 kwam het in Twente tot harde confrontaties tussen Nederlandse jongeren en Italiaanse gastarbeiders. De plaatselijke autoriteiten in Oldenzaal waren totaal verrast door deze zogeheten Spaghettirellen, die eigenlijk – achteraf gezien –onvermijdelijk waren. “Als men zegt dat ze de Italianen niet binnen willen hebben, is dat hun zaak.” 
 
Het broeide in 1961 al een tijdje in Twente en dat was een gevolg van de economische situatie van dat moment. Nederland kampte met een nijpend tekort aan arbeidskrachten. De werkloosheid stond op een historisch dieptepunt (0,8%) en de werkgevers hadden landelijk maar liefst 80.000 vacatures openstaan. Om te voorkomen dat de productie in de industrie stagneert werden wervingsverdragen met Italië en Spanje afgesloten. Dat zou de migratie van werknemers uit beide landen vergemakkelijken. 

De Twentse textielfabrikanten waren er blij mee. Op 1 september 1961 werkten al ruim 800 Italianen en zo’n 300 Spanjaarden in de fabrieken in Enschede, Hengelo, Almelo en Oldenzaal. De Spaanse gastarbeiders waren vaak al getrouwd. Dat gold niet voor hun Italiaanse collega’s: dat waren jonge, ongehuwde mannen van vroeg in de twintig. Met hun zwarte haren en hun nette pakken waren ze in trek bij de Twentse meisjes. Het leidde tot spanning en incidenten. 
 
Fietsen door de lucht 
In februari 1961 was het al tot een stevige steekpartij gekomen in een cafetaria in Enschede. Aanleiding waren ‘handtastelijkheden van een Italiaan tegenover een jong Nederlands meisje’, aldus de politie. In Oldenzaal was het de hele zomer onrustig. Op zondag 27 augustus kwam het tot een flinke knokpartij bij cafetaria Wiltie aan de Deurningerstraat. De toen 18-jarige Gerrit Eissink was er getuige van. “De fietsen vlogen door de lucht. Een man of tien ging met elkaar op de vuist”, weet hij nog. 

Op zondag 2 september ondervond Eissink aan den lijve hoe hoog de spanningen tussen de Oldenzalers en gastarbeiders waren opgelopen. Hij werd op straat aangesproken door een groepje Italiaanse mannen. Ze beklaagden zich over de Kaptein Mobylette, die Eissink eerder aan een van hen had verkocht. De ruzie mondde uit in een vechtpartij. Met een hersenschudding en verwondingen in het gezicht moest de jonge Oldenzaler afdruipen naar huis. Hij zou ermee enkele dagen later de kolommen van De Telegraaf halen. 
 
‘Heden dansen in besloten kring’ 
Dat de landelijke media naar het oosten uitrukten, had te maken met de gebeurtenissen op zondag 2 september. Terwijl Eissink die avond met een hersenschudding thuis op bed lag, probeerden 50 Italiaanse gastarbeiders elders in Oldenzaal tevergeefs binnen te komen bij dansgelegenheid St. Jozef. Op het bordje bij de ingang stond ‘Heden dansen in besloten kring’. In de praktijk kwam het erop neer dat Italianen niet welkom waren. Ze zouden andere bezoekers afschrikken. Iets vergelijkbaars gebeurde in Enschede bij populaire danszalen als Wiener Café en Hotel Modern. Daar hingen zelfs bordjes in het Italiaans: ‘E prohibito l’ingresso a Italiani’ (verboden toegang voor Italianen’.  
De weigering bij het St. Jozef-gebouw in Oldenzaal was de druppel die de emmer deed overlopen. De opgetrommelde politie dreef de Italianen met wapenstokken uit elkaar. Even later meldden zich zo’n vierhonderd met stokken gewapende Nederlanders bij het Italiaanse trefcentrum iets verderop. Ze wilden met de gastarbeiders afrekenen. Bij de gemeentegrens met gummiknuppels sloeg de politie hard in op Italianen uit Enschede, die met de fiets onderweg waren om hun Oldenzaalse landgenoten te hulp te schieten. In de binnenstad werden ruiten van auto’s en huizen ingegooid en een agent moest zelfs een waarschuwingsschot lossen. 
 
Angst en miscommunicatie 
De spanning was deze dagen om te snijden. “We waren zo bang dat we niet meer aan het werk durfden”, zegt de nu 83-jarige Salvatore Ierna. Ook de geboren Siciliaan weigerde om naar de textielfabriek van Gelderman te gaan. “Op de hoek van de straat stonden groepjes Nederlanders die ons in elkaar wilden slaan.”  
De staking in Oldenzaal kreeg navolging in Enschede, Hengelo en Almelo. Meer dan duizend Italianen en Spanjaarden in Twente legden het werk neer. Een poging van textielfabrikant Gelderman om beide partijen met elkaar te verzoenen, liep uit op een fiasco. Gerrit Eissink, die als vermeende vechtersbaas ook was uitgenodigd, herinnert het zich nog precies. “Er was geen tolk aanwezig, we konden elkaar niet verstaan. We moesten elkaar een hand geven, maar er ontstond juist eerder een agressieve sfeer.” 
Bij café ’t Siepeltje in Oldenzaal werd enkele dagen later duidelijk hoe verziekt de verhoudingen waren. Enkele honderden Nederlanders verzamelden zich daar en scandeerden tegen de Italianen dat ze naar buiten moeten komen. De landelijke pers was prominent aanwezig. Te prominent, vonden enkele Oldenzalers. Een cameraman liep een paar rake klappen op. Eissink zag het gebeuren. “Een beangstigende ervaring.” 
 
‘Politieke raddraaiers’ 
De autoriteiten waren overvallen door de gebeurtenissen. KVP-burgemeester De Vries van Oldenzaal bestempelde de Italianen aanvankelijk als ‘politieke raddraaiers’ en kwam pas na een week met een beperkte oproep tot rust. De politie toonde zich in haar optreden een stuk coulanter tegenover de Nederlanders dan tegenover de Italianen. Na de rellen van zondag 2 september liet de politiechef zich in de pers ontvallen: “Of hier de Italianen en bloc worden geweerd, interesseert ons niet. Als men van het St. Jozefgebouw zegt dat ze de Italianen niet binnen willen hebben, dan is dat hun zaak en dan komen wij als onze assistentie wordt gevraagd.” 
PvdA-burgemeester Thomassen van Enschede nam wél in een vroeg stadium een verzoenende houding aan. In een officiële verklaring op 5 september, 60 uur na de escalatie, toonde hij begrip voor het gevoel van onveiligheid. Hij beloofde bescherming van zowel Italianen en Spanjaarden als Nederlanders. De verbodsbordjes bij de danszalen betitelde Thomassen bij die gelegenheid als ‘beledigend’ en als verstoring van de openbare orde. Zijn Almelose CHU-collega drukte zich in vergelijkbare bewoordingen uit.  
 
Weg uit Twente 
De consuls van Spanje en Italië reisden af naar Twente om te bemiddelen. De werkgevers besloten om de treinkosten te betalen voor werknemers die terug wilden naar hun geboorteland willen. Vooral de (getrouwde) Spaanse gastarbeiders maakten gebruik van die mogelijkheid. Ook Salvatore Iera vertrok. Hij koos voor een verblijf in Amsterdam, maar keerde twee maanden later terug bij Gelderman. Een kortere reistijd naar de fabriek gaf de doorslag.  
In Oldenzaal bleken de grootste spanningen in Oldenzaal te zijn weggeëbd. Slechts 4% van de Italianen was teruggegaan naar Italië, de rest was weer aan het werk. Tot harde confrontaties op straat of in uitgaansgelegenheden kwamen het niet of nauwelijks meer. Sterker nog: in 1968 bleek dat de helft van de Italiaanse gastarbeiders was getrouwd met een Nederlandse vrouw.  
 
Schaamte 
Iera is een van hen. Zijn huwelijk met de Twentse Ria heeft geen kwaad bloed gezet in Oldenzaal, zegt hij. “Die rellen zijn vooral door sensatiezoekers veroorzaakt. Dertig tot veertig jongens uit Overdinkel, nozems die graag wilden vechten.” Volgens hem heeft de negatieve publiciteit ertoe geleid dat de onlusten na enkele dagen weer voorbij waren. “Veel Oldenzalers schaamden zich voor wat er gebeurd was. Ze vonden dat hun stad is diskrediet was gebracht.” 
Gerrit Eissink bevestigt dat collectieve schaamtegevoel in Oldenzaal. “Het verklaart waarom de mensen zeiden dat de zaak was opgeblazen. Maar er was niets opgeblazen. Dat het misging kwam omdat niemand was voorbereid op deze situatie. De Italianen waren rechtstreeks uit de trein achter de machines gezet, zonder taalcursus. En de Oldenzalers, een samenleving van ons-kent-ons, waren niet gewend om te gaan met een nieuwe groep buitenlanders.” 
 
 
 
 

Cookies

We maken gebruik van cookies en vergelijkbare technieken om het gebruik van de website te analyseren, om het mogelijk te maken content van derden af te beelden, zoals ook video’s, en voor verschillende andere toepassingen. Deze cookies worden ook geplaatst door derden. Door ‘akkoord’ te klikken, stemt u hiermee in. Als u niet akkoord bent, kunt u via de knop ‘Instellingen aanpassen’ uw voorkeuren opgeven. Meer informatie…

Cookies zijn nodig om de website goed te laten functioneren. Zo wordt uw winkelmandje onthouden tijdens de bestelling en kunt u inloggen op de website.

Maar cookies zijn ook nodig om de ervaring op de website te verrijken. Bijvoorbeeld media van derde partijen, zoals video's, gaan vaak gepaard met cookies. Ook houden we statistieken bij om de site doorlopend te verbeteren.

Als laatste worden cookies ook gebruikt om informatie rond onze marketing-activiteiten, zoals nieuwsbrieven en advertenties, zo efficiënt en persoonlijk mogelijk uit te kunnen uitvoeren.

Cookie instellingen