Leo van Velzen

Ludmilla: 'Lachen in het voorportaal van de dood'

DONDERDAG 4 MEI / WILMINKTHEATER - Ludmilla of Lijken aan de Lopende Band is een aangrijpende voorstelling over de laatste Bonte Avond in Kamp Westerbork. Op donderdag 4 mei - Nationale Dodenherdenking - wordt die avond 75 jaar later herbeleefd in het Muziekcentrum Enschede.

‘’Humor is de kleurige lap die een wond moet bedekken’’, zei pianist-schrijver Ida Simons ooit. Haar woorden zijn zeker van toepassing op Ludmilla of Lijken aan de Lopende Band, de voorstelling van Joodse theatermakers in kamp Westerbork.

Het is 1944. Kamp Westerbork is een zogeheten doorgangskamp voor Joden. Ze worden hier enige tijd gevangengehouden om vervolgens op transport te gaan naar de vernietigingskampen in het Oosten. Westerbork is dus niets minder dan het voorportaal van de dood.  

Kampcommandant Gemmeker wil niettemin de sfeer zo ontspannen mogelijk houden en hecht veel waarde aan ontspannende activiteiten. Daarom staat er, naast de talloze sportwedstrijden, regelmatig een revue op het programma, opgevoerd door en voor de Joodse gevangenen. Een van die gevangenen is pianist Ida Simons.

'Zijn speelgoed'
‘’Gemmeker wilde graag dat het rustig bleef en had daar veel voor over’’, zegt Mieke Tillema, die een biografie over de in 1960 overleden Ida Simons aan het schrijven is. ‘’De eerste voorstelling kostte 25 duizend gulden aan kostuums en decors. Geen probleem voor Gemmeker. Hij was gek op de revue, het was zijn speelgoed.’’

De revues vallen ook bij de Joodse kampgevangenen in de smaak. Elke voorstelling wordt gevolgd door enkele reprises. Maar revue nummer 6 (Ludmilla) wordt in juni 1944 slechts eenmalige uitgevoerd. Daarna stopt het. Dat heeft alles te maken met de grimmige inhoud van de voorstelling. ‘’Het is een wonderlijke gang van zaken’’, aldus Tillema. ‘’Gemmeker wilde altijd van tevoren zien wat er opgevoerd zou worden. Maar Ludmilla is blijkbaar door de censuur geglipt, terwijl er genoeg aanleiding was om de voorstelling te verbieden. De kampcommandant heeft de onderliggende spanning in het stuk onvoldoende gezien. Hij is door de groep in de luren gelegd.’’

'Anti-Duitse steken onder water'
De drie joodse theatermakers achter Ludmilla zijn regisseur Erich Ziegler, componist Willy Rosen en schrijver-cabaretier Max Ehrlich. Ze zijn alle drie in de jaren dertig uit nazi-Duitsland naar Nederland gevlucht en hier uiteindelijk alsnog gedeporteerd naar Westerbork. Hun Ludmilla zit vol met anti-Duitse steken onder water, zegt Tillema. ‘’De voorstelling begint met onschuldige revue-sketches en verandert na de pauze in een parodistische opera. Er worden grappen gemaakt over ‘een zware lucht uit het Oosten’.  Straks gaat er bloed vloeien als bij de beul, kondigen de spelers op een gegeven moment aan. Licht aus, Messer raus. En aan het einde ligt bijna iedereen dood op het podium.’’

De dubbele bodem van Ludmilla dringt pas na afloop door tot kampcommandant Gemmeker. Hij verbiedt een volgende uitvoering. Sterker nog: er worden in Westerbork helemaal geen revues meer gehouden.

Ida Simons
Omdat de meeste Joodse kampgevangenen de oorlog niet overleven, dreigt de opera in de vergetelheid te raken, totdat Mieke Tillema in 2012 een ontdekking doet. Ze is zo geïnteresseerd geraakt in Ida Simons, de Joodse pianist en schrijver die Westerbork heeft overleefd, dat ze een biografie over haar wil schrijven. Tijdens haar onderzoek stuit ze op de nalatenschap van Simons, waarin zich de originele handgeschreven partituur van Ludmilla bevindt. ‘’Ik werd gebeld door de schoondochter van Ida, die de partituur had gevonden tussen de spullen. Er zat een briefje bij van schrijver Max Ehrlich: Voor mijn grote collega Ida Simons. Ik kende de opera helemaal niet, dit was compleet nieuw voor mij.’’

Adem stokt
Ludmilla of Lijken aan de Lopende Band wordt na de ontdekking in 2019 weer in Westerbork opgevoerd door Punto Arte. Tillema: ‘’Soms moet je lachen, maar blijft die lach in je keel steken. Je adem stokt als je het hoort en ziet, en als je beseft onder welke omstandigheden deze opera is gemaakt. Ik moet telkens denken aan de woorden van Ida Simons. Het is zoals zij het omschrijft: ‘humor is de kleurrijke lap die een wond moet bedekken’.’’

Ludmilla of Lijken aan de Lopende Band

Punto Arte

Vijf ★★★★★ sterrenvoorstelling: 'Besmuikt lachen met uitzicht op de dood'
do 4 mei 2023 20:30