Wie de geschiedenis mag vertellen, heeft de macht over het verhaal. Verander je dat verhaal, verander je ook het heden.

‘Ik wil ook gewoon een keer Marie-Antoinette spelen.’ Dat zei maker en speler Manoushka Zeegelaar Breeveld tegen regisseur Belle van Heerikhuizen, die altijd al een stuk over de beruchte 18e-eeuwse Franse koningin wilde maken. Op 25 februari is het zover. Dan verschijnt de gloednieuwe Orkater-voorstelling 'Moeder van Europa' op het podium van het Wilminktheater Enschede.

‘Het was in een gesprek over inclusiviteit en diversiteit dat ik dit zei’, vertelt Manoushka. ‘Het leek mij fantastisch om in zo’n achttiende-eeuwse wereld te zijn, met jurk, pruik en make-up. Dat is toch een beetje een meisjesdroom. En als je verhalen echt inclusief wilt maken, dan hoort dit er ook bij.’

‘Belle zei toen vrij snel tegen mij dat juist ook de moeder van Marie-Antoinette een heel leuk personage zou zijn. Maria Theresia was keizerin van Oostenrijk, koningin van Bohemen én Hongarije. Haar kroost van 16 verdeelt ze overal in Europa als schaakstukken over een bord. Met haar kinderen als vorst zou haar rijk niet aangevallen worden, zo dacht zij. Daarmee stichtte zij eigenlijk als eerste één Europa.’

‘We voeren deze twee historische figuren op samen met twee notabelen van kleur uit die tijd. Naast moeder en dochter zien we daarom ook de vrijmetselaar Angelo Soliman, geboren in het huidige Nigeria en als kind cadeau gedaan aan een Europese veldmaarschalk. Hij sprak zes talen en belandde als onderwijzer en filosoof uiteindelijk aan het Weense hof. Hij verwierf status, maar werd na zijn dood opgezet en tentoongesteld.’

‘Daarnaast zien we Joseph Bologne “Chevalier” de Saint-George, geboren in Guadeloupe met een Franse vader en een tot slaaf gemaakte moeder. Hij was zowel atletisch als muzikaal begaafd en wordt ook wel de Zwarte Mozart genoemd. Door de code noir was zijn werk lange tijd uit de geschiedenis verdwenen. De code noir was een wet waarmee omgang met tot slaaf gemaakten in de kolonie was geregeld. Later nam Napoleon de wet opnieuw in gebruik. Tegenwoordig worden de stukken van Saint-George langzaamaan weer meer gespeeld.’

Ook onze geschiedenis

Met deze vier personages hebben de makers vervolgens zelf een verhaal gesmeed. Naast Manoushka spelen Selin Akkulak, Shahine El-Hamus en Michiel Blankwaardt in de voorstelling. ‘Als je dit verhaal vertelt met een cast van mensen van kleur dan brengt dat het claimen van de Europese geschiedenis met zich mee. Dat doen we door twee historische figuren van kleur op te voeren, maar ook door het verhaal van Maria Theresia en Marie Antoinette als vrouw te vertellen.’

‘De geschiedenis is veelal door witte mannen opgeschreven. Daardoor ontbreekt het perspectief van mensen van kleur die toen ook al in Europa waren. En ook dat van vrouwen. Maria Theresia was een machtige vrouw, maar schoof lange tijd haar man naar voren om te regeren omdat de norm dat verlangde.’

‘Door deze geschiedenis te claimen als ook de onze, vertellen we een emanciperend verhaal voor iedereen, dat relevant is voor onze tijd nu, in Europa en in Nederland’, aldus Manoushka.  

Vooravond van de revolutie

‘We begonnen bij die wens van Manoushka om ook een keer zo’n jurk aan te doen’, vertelt Belle. ‘Maar als je je vervolgens gaat verdiepen in deze personages, kom je uit bij thema’s als macht en privilege. Over hoe mensen proberen macht te verkrijgen of juist te behouden. Daarbij hoort ook wie het verhaal vertelt. Wie de geschiedenis mag vertellen, heeft de macht over het verhaal. Verander je dat verhaal, verander je ook het heden.’

‘De voorstelling speelt zich af aan de vooravond van de Franse Revolutie, het moment waarop de democratie eigenlijk op het punt staat om het te gaan winnen. Ik denk dat we nu in een soort spiegeltijd leven, waarin die verlichtingsidealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap het juist weer lijken te verliezen van conservatieve en aristocratische waarden.’

‘Door die spiegel kan het ons als historisch verhaal veel over onze tijd zeggen – of beter nog: vragen stellen. Want wat is verandering? Wat moet er stuk om te veranderen of te verbeteren? Kan verandering ook te snel gaan waardoor er ook goede dingen worden weggedaan? Het is ook een waarschuwing. Er zijn veel dingen waar we niet blij mee zijn, maar laten we uitkijken niet het kind met het badwater weg te gooien.’

‘Ik denk dat we net als toen in een behoorlijk op hol geslagen tijd leven. Gesprekken die onze personages in de achttiende eeuw hadden zijn daardoor nu ineens weer relevant. Er zit bijvoorbeeld een discussie in het stuk over wat de beste vorm van staatsinrichting is. Democratie leidt volgens Maria Theresia alleen maar tot chaos, want het volk weet helemaal niet wat goed voor haar is en dit is voer voor populisten. Dat zijn spannende gesprekken voor ons nu, omdat wij op dit momenteel nou ook niet bepaald de hoogtijdagen van de democratie beleven.’

Vieren van verschillen

‘In de voorstelling zien we drie verjaardagen van Marie-Antoinette door de tijd heen. We zijn op het Franse hof, verpakt en verhuld in grootse Venetiaanse gordijnen die steeds in beweging zijn (ontworpen door Ruben Wijnstok). Ik zie de voorstelling zelf ook als een golfbeweging van gordijnen, kostuums, muziek en tekst. Terugtrekken, stijgen, krullen, surfen of verzuipen, aanspoelen, schuimen, en herhalen, zoals ook de geschiedenis beweegt. De tijd staat nooit stil. Als je denkt even rustig en veilig uit te kunnen hijgen, is er alweer een nieuwe beweging op komst.’

‘Voor de tekst is Jibbe Willems met al onze input aan de slag gegaan’, vertelt Manoushka. ‘Daar is een heel mooie tekst uitgekomen die zowel historisch en poëtisch is, als hedendaags en toegankelijk. Dat samenraapsel dat Europa is, die mash-up eigenlijk, komt terug in hoe er met taal wordt omgegaan. En wat ik heel erg belangrijk vind is dat we ook uit een ander referentiekader putten. Onder andere uit werk van Langston Hughes, Maya Angelou en James Baldwin.’

‘Ook de muziek is een mash-up. Belle zei dat ze wilde dat het een popconcert van deze vier historische figuren werd. Yariv Vroom, die de composities maakt, heeft dat idee in samenspraak met Timothy Banchet en Valentijn Bannier, nog veel verder gebracht. Ze hebben er invloeden in verwerkt uit Guadeloupe en Nigeria, klassieke muziek en hedendaagse popmuziek. Samen met hen heb ik me op de songs gestort. Deze mannen vormen met violistes Rani Kumar en Manon van de Kempe een fantastische live band op het podium.

‘De personages in de tekst staan lijnrecht tegenover elkaar’, vult Belle aan. ‘Hun ideeën botsen, en dus hebben ze discussies waarin ze niet bij elkaar komen. In taal leveren verschillen strijd op. Maar in de muziek en in de kostuums voel je: nee, meerdere gedachtes, meerdere culturen, kunnen elkaar juist verrijken!’

Een belangrijk feest

‘We hebben open en kwetsbare gesprekken gevoerd tijdens de repetities’, vertelt Belle. ‘Dat vind ik heel bijzonder. De vier acteurs hebben andere achtergronden, perspectieven, ervaringen en ideeën. Open te kunnen praten samen, elkaar meenemen in je belevingswereld, dat koester ik heel erg.’

‘Belle maakt andere dingen mee dan ik als het gaat over hoe je als vrouw in de maatschappij staat’, vervolgt Manoushka. ‘Maar daar heb je het niet de hele tijd over. Via het materiaal van deze voorstelling kom je dan op hele persoonlijke gesprekken uit. Daardoor leer je elkaars perspectief kennen op wat samenleven eigenlijk is. Dat gebeurt wanneer je samen zoiets maakt. Ik vind het daarom een feest om te doen. Niet altijd een gezellig feest, wel een heel belangrijk feest.’

‘De voorstelling zelf is ook feestelijk. Neem bijvoorbeeld de kostuums van Marga Weimans, prachtige interpretaties van achttiende-eeuwse klassiekers. Toch die meisjesdroom. Het wordt een vrolijk geheel. Ondanks dat we serieuze thema’s aansnijden en een tijd proberen te duiden die allesbehalve vrolijk is. Ook een meisjesdroom.’

‘Het gaat over de positie van de vrouw, over kleur, over het verval van de democratie, maar het is ook een viering van het feit dat we daar een voorstelling over kunnen maken. Dat we dit kunnen doen. Dat we de vrijheid hebben om dat te doen. Dat er geen code noir is. En het plezier dat we eraan beleven om van de geschiedenis weer een verhaal van ons allemaal te maken.’

‘Verhalen zijn ons enige wapen om weerstand te bieden tegen de naderende storm’, besluit Belle met een citaat uit de voorstelling. ‘We hebben waarheid en verhalen nodig om ons te ankeren. Anders ben je overgeleverd aan de tijd waarin je leeft en bepaalt die tijd wat er met je gebeurt.’